Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026): Hướng tới phát huy trí tuệ và di sản bách khoa Việt Nam

      Năm 2026 đánh dấu một sự kiện văn hóa đặc biệt: Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn (1726 - 2026) - Bậc đại trí thức mang tầm vóc bách khoa của dân tộc. Hướng về cột mốc này, chúng ta không chỉ tôn vinh những đóng góp kiệt xuất của ông cho nền khoa học, giáo dục nước nhà, mà còn cùng nhau tiếp nối ngọn lửa đam mê tri thức, khát vọng sáng tạo vì một Việt Nam phồn vinh.
 

      Lê Quý Đôn (tự là Doãn Hậu, hiệu là Quế Đường, tên thuở nhỏ là Lê Danh Phương) sinh năm 1726 tại làng Diên Hà, huyện Diên Hà, trấn Sơn Nam (nay là xã Lê Quý Đôn, tỉnh Hưng Yên), trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Ngay từ thuở thiếu thời, ông đã nổi tiếng với tư chất thông minh xuất chúng, được người đời ngợi ca là "thần đồng". Bằng ý chí học tập bền bỉ, ông liên tiếp đỗ đầu các kỳ thi Hương, thi Hội rồi thi Đình, trở thành Bảng nhãn khi mới bước sang tuổi 26.
      Trong hơn ba mươi năm cống hiến dưới triều Lê - Trịnh, Lê Quý Đôn được giao phó nhiều trọng trách như Hàn lâm viện thừa chỉ, Tổng tài Quốc sử quán, Thượng thư Bộ Công, Hiệp trấn Thuận Hóa, Hiệp trấn Nghệ An... Ở bất kỳ vị trí nào, ông cũng giữ trọn phẩm chất của một bậc hiền tài thanh liêm, tận tụy và hết lòng vì dân vì nước. Giữa những biến động của thế kỷ XVIII, ông luôn trăn trở tìm kiếm những giải pháp cải cách nhằm ổn định xã hội, chăm lo cho đời sống nhân dân và xây dựng một quốc gia hưng thịnh.
      Không dừng lại ở vai trò của một nhà chính trị lỗi lạc, Lê Quý Đôn còn là một nhà bác học bách khoa với kho tàng trước tác đồ sộ trải dài trên mọi lĩnh vực: từ lịch sử, địa lý, triết học, văn học cho đến kinh tế, nông nghiệp, thiên văn và y học. Những tác phẩm kinh điển của ông như Đại Việt thông sử, Phủ biên tạp lục, Kiến văn tiểu lục, Bắc sứ thông lục, Quần thư khảo biện, Toàn Việt thi lục, Quế Đường thi tập... đã trở thành di sản học thuật vô giá. Đặc biệt, bộ bách khoa thư Vân đài loại ngữ chính là minh chứng rõ nét cho tầm vóc trí tuệ sâu rộng và phương pháp nghiên cứu khoa học nghiêm cẩn của ông.
      Cả cuộc đời của Lê Quý Đôn là một bài ca đẹp về tinh thần yêu nước, thương dân. Ông luôn đau đáu với vận mệnh quốc gia, lấy tư tưởng "dân là gốc của nước" làm kim chỉ nam, đồng thời nhắc nhở những người cầm quyền phải luôn liêm chính, đặt lợi ích của nhân dân lên trên hết.
       Trên phương diện tư tưởng và triết học, ông là đại diện tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVIII. Những góc nhìn tiến bộ, vượt thời gian của ông về sự vận động của tự nhiên, về sự kết hợp giữa đức trị và pháp trị, cùng trách nhiệm của đội ngũ quan lại đã góp phần làm phong phú sâu sắc thêm nền tư tưởng chính trị nước nhà.
        Lê Quý Đôn cũng là người tiên phong cổ vũ cho tinh thần thực học, thực hành. Ông thẳng thắn phê phán lối học vẹt, giáo điều, hình thức và luôn khuyến khích việc học phải đi đôi với hành, mang tri thức phục vụ thực tiễn. Những quan điểm tiến bộ này của ông vẫn vẹn nguyên giá trị thời sự trong công cuộc đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục ngày nay. Tấm gương tự học suốt đời của ông vẫn luôn là nguồn cảm hứng lớn cho các thế hệ mai sau.
      Tầm vóc của Lê Quý Đôn không chỉ được khẳng định ở trong nước mà còn vươn tầm thế giới. Ngày 31/10/2025, tại Kỳ họp lần thứ 43 của Đại hội đồng UNESCO tổ chức ở Samarkand (Uzbekistan), UNESCO đã chính thức thông qua Nghị quyết cùng tham gia kỷ niệm 300 năm Ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn. Sự kiện này là niềm vinh dự và tự hào to lớn của quê hương Hưng Yên nói riêng và của toàn thể dân tộc Việt Nam nói chung.
      Kỷ niệm 300 năm Ngày sinh của ông là dịp để chúng ta cùng nhìn lại và tiếp nối những giá trị di sản quý báu mà ông để lại: đó là tấm lòng phụng sự nhân dân, khát vọng tìm tòi khoa học, tinh thần thực học - thực nghiệp, lòng tự hào văn hóa và bản lĩnh hội nhập quốc tế.
      Noi gương Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, mỗi cán bộ, đảng viên và người dân hãy biến niềm tự hào thành những hành động thiết thực hằng ngày. Bằng việc không ngừng tự học, nâng cao trình độ, tu dưỡng đạo đức và phát huy tinh thần trách nhiệm, chúng ta cùng chung tay hiện thực hóa khát vọng phát triển khoa học công nghệ, giáo dục, văn hóa, góp sức xây dựng một Việt Nam ngày càng giàu mạnh, phồn vinh, văn minh và hạnh phúc./.